“DEHB testi yaptırmak istiyoruz” cümlesi, ailelerin bana en sık ulaştığı cümlelerden biri. Çoğu zaman bu cümlenin arkasında aylardır süren gözlemler vardır: ödevlerin bitmemesi, öğretmenden gelen notlar, sabahları hazırlanırken yaşanan gerginlik. Yetişkinlerde ise “Hep böyleydim ama artık işimi etkiliyor” düşüncesi öne çıkar.
Peki DEHB testi gerçekte nasıl yapılır? Kaç oturum sürer, nelere bakılır, sonunda elinize ne geçer? Bu yazıda değerlendirme sürecini adım adım anlatıyorum.
Tek Bir “DEHB Testi” Var mı?
Kısa cevap: Hayır. DEHB’yi tek başına kesin olarak gösteren bir kan tahlili, beyin görüntülemesi ya da bilgisayar testi yoktur. “DEHB testi” denildiğinde aslında birkaç kaynaktan gelen bilginin bir araya getirildiği bir değerlendirme sürecini kastediyoruz.
Bu süreçte üç soruya cevap aranır: Dikkat, dürtü kontrolü ve hareketlilikle ilgili güçlükler gerçekten var mı? Bu güçlükler farklı ortamlarda ve uzun süredir mi devam ediyor? Ve bu güçlükleri daha iyi açıklayan başka bir neden olabilir mi?
DEHB tanısı çocuklarda çocuk ve ergen psikiyatristi, yetişkinlerde psikiyatrist tarafından konur. Nöropsikolojik değerlendirme ise bu sürece kişinin dikkat ve diğer bilişsel becerilerine dair ayrıntılı ve nesnel bilgi sağlar.
1. Adım: Ön Görüşme
Değerlendirme her zaman bir görüşmeyle başlar. Çocuklarla yürütülen süreçte önce ebeveynlerle görüşürüm. Başvuru nedeni, gelişim öyküsü, uyku ve sağlık durumu, okul yaşamı ve evdeki günlük düzen bu görüşmede ele alınır.
Bu görüşmeye somut örneklerle gelmeniz çok yardımcı olur. “Çok dikkatsiz” demek yerine “Matematik ödevinde yönergenin ikinci adımını atlıyor” ya da “Sabah giyinirken üç kez hatırlatmam gerekiyor” demek, güçlüğün nerede ortaya çıktığını daha açık gösterir. Hangi durumlarda daha rahat ilerlediğini de not edebilirsiniz.
Yetişkinlerde ön görüşmede bugünkü güçlüklerin yanında çocukluk dönemi de konuşulur. Çünkü DEHB çocuklukta başlayan bir durumdur ve belirtilerin o dönemde de var olup olmadığı önemlidir.
2. Adım: Farklı Ortamlardan Bilgi Toplama
DEHB belirtilerinin tek bir ortamla sınırlı olmaması beklenir. Bu nedenle yalnızca evdeki gözlemler yeterli değildir. Ailenin bilgisi ve onayıyla öğretmenden gözlem istenebilir; ebeveyn ve öğretmenin dolduracağı ölçekler kullanılabilir.
Yetişkinlerde de benzer şekilde öz bildirim ölçekleri ve mümkünse bir yakının gözlemleri sürece katkı sağlar. Eski karneler ve öğretmen notları, çocukluk dönemine ait değerli ipuçları taşır.
3. Adım: Test Oturumu
Test oturumunda dikkat ve yürütücü işlevler yaşa uygun, standart testlerle incelenir. Bakılan başlıca alanlar şunlardır:
- Dikkati sürdürme ve seçici dikkat
- Çalışma belleği, yani bilgiyi akılda tutup kullanma
- Tepki kontrolü ve dürtüsellik
- Planlama, organizasyon ve esneklik
- İşlem hızı
Bu testlerin yanında MOXO gibi bilgisayar tabanlı dikkat testlerinden de yararlanılabilir. MOXO, dikkati görsel ve işitsel çeldiricilerle sınar ve dikkat, zamanlama, dürtüsellik ve hiperaktivite olmak üzere dört gösterge sunar. Ancak MOXO sonuçları da tek başına tanı koymaz; görüşme ve diğer bulgularla birlikte yorumlanır. MOXO’yu ayrıntılı olarak MOXO Dikkat Testi Nedir? yazısında anlattım.
Çocuklarla yapılan oturumlarda çocuğun yorulmaması önemlidir. Bu nedenle uygulama çocuğun yaşına ve dikkat süresine göre planlanır; gerekirse birden fazla oturuma bölünür.
Teste Nasıl Hazırlanmalı?
Özel bir hazırlık gerekmez; ama birkaç küçük şey sonuçların çocuğun gerçek performansını yansıtmasına yardımcı olur:
- Çocuğun önceki gece iyi uyumuş ve aç olmaması
- Gözlük kullanıyorsa yanında olması
- Düzenli kullandığı bir ilaç varsa bunun önceden paylaşılması
- Varsa önceki raporlar, karne ve öğretmen notlarının getirilmesi
Çocuğa testi “sınav” olarak anlatmamak da önemlidir. “Masada ve bilgisayarda bazı oyunlar oynayacağız, doğru ya da yanlış diye bir şey yok” demek, kaygısını azaltır.
4. Adım: Sonuçların Yorumlanması
Test puanları tek başına anlam taşımaz. Bulgular; görüşmede anlatılanlar, öğretmen gözlemleri, ölçekler ve oturum sırasındaki gözlemlerle birlikte yorumlanır.
Bu aşamada dikkat güçlüğünün başka nedenleri de gözden geçirilir. Uyku sorunları, kaygı, öğrenme güçlüğü, görme ve işitme sorunları ya da yaşamda olan büyük değişiklikler dikkati etkileyebilir. Bazen bunlar DEHB ile birlikte de bulunabilir. Öğrenme güçlüğüyle ilgili belirtileri merak ediyorsanız Çocuğum Okumakta Zorlanıyor: Disleksi Olabilir mi? yazısına göz atabilirsiniz.
5. Adım: Geri Bildirim
Değerlendirmenin en önemli bölümü geri bildirim görüşmesidir. Bu görüşmede bulgular, güçlü yönler ve desteklenmesi gereken alanlar aileyle ya da yetişkin danışanla paylaşılır.
Geri bildirim yalnızca “var” ya da “yok” demek değildir. Çocuğun hangi koşullarda daha iyi odaklandığını, ödev düzeninin nasıl kurulabileceğini, okulda hangi düzenlemelerin işe yarayabileceğini konuşuruz. Gerekli durumlarda psikiyatri ile iş birliği önerilir. Yazılı rapor hazırlanması ise değerlendirmenin amacı ve kapsamına göre planlanır.
Değerlendirme Ne Kadar Sürer?
Süre kişinin yaşına ve incelenecek alanlara göre değişir. Genellikle ön görüşme, bir ya da birkaç test oturumu ve geri bildirim görüşmesi olarak planlanır. İlk görüşmede size net bir yol haritası sunulur.
Online DEHB Testi Olur mu?
İnternette karşılaşılan kısa “DEHB testleri” bir fikir verebilir, ancak değerlendirme yerine geçmez. Ön görüşme ve geri bildirim görüşmeleri online yapılabilir; standart testler ve MOXO ise uygun ortamda yüz yüze uygulanır.
Sonuç
DEHB değerlendirmesi, bir etiket bulmaktan çok bir insanı anlamaya yönelik bir süreçtir. Doğru yapılan bir değerlendirme, hem çocuğun ya da yetişkinin kendine bakışını hem de ailenin günlük yaşamını kolaylaştıracak somut adımlar sunar.
Karşıyaka Bostanlı’da yürüttüğüm değerlendirmelerin ayrıntılarını İzmir’de DEHB ve MOXO dikkat testi ve İzmir’de yetişkin DEHB değerlendirmesi sayfalarında bulabilirsiniz. Görüşme planlamak için randevu formunu kullanabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, tedavi veya kişiye özel değerlendirme yerine geçmez. Değerlendirme sürecinin kapsamı her kişi için ayrı olarak planlanır.