Yetişkinlerde DEHB: Belirtileri, Dikkat ve Zaman Yönetimi Güçlükleri

Güne yapmanız gereken işleri planlayarak başlıyorsunuz. Ancak günün sonunda listenizdeki birçok işin hâlâ tamamlanmadığını fark ediyorsunuz. Bir işe başlamakta zorlanıyor, başladığınızda başka bir düşünceye veya göreve yöneliyorsunuz.

Belki de çevrenizden sık sık “Biraz daha planlı olmalısın” veya “İstesen yaparsın” gibi cümleler duyuyorsunuz.

Oysa dikkat, planlama ve zaman yönetimi güçlükleri her zaman motivasyon eksikliğinden kaynaklanmaz. Bazı yetişkinlerde bu deneyimler, Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite (DEHB) olarak adlandırılan nörogelişimsel işleyiş farklılığıyla ilişkili olabilir.

Ancak unutkanlık, erteleme veya dikkat dağınıklığı yaşamak tek başına DEHB olduğu anlamına gelmez. Belirtilerin başlangıcı, sürekliliği ve günlük yaşam üzerindeki etkileri birlikte değerlendirilmelidir.

DEHB Yetişkinlerde Nasıl Görülür?

DEHB, çocukluk döneminde başlayan ve yetişkinlikte de devam edebilen nörogelişimsel bir farklılıktır. Ancak belirtilerin görünümü yaşla birlikte değişebilir.

Çocukluk döneminde belirgin olan hareketlilik, yetişkinlikte içsel huzursuzluk, uzun süre hareketsiz kalmakta zorlanma veya sürekli meşgul olma ihtiyacı şeklinde kendini gösterebilir. Bunun yanında dikkat, planlama, organizasyon ve zaman yönetimi güçlükleri de günlük yaşamda belirginleşebilir.

Bazı bireylerde bu güçlükler çocukluk döneminde fark edilmemiş olabilir. Özellikle akademik başarı, aile desteği veya kişinin geliştirdiği telafi stratejileri belirtilerin görünürlüğünü azaltabilir.

Yetişkinlikte sorumlulukların artmasıyla birlikte daha önce yönetilebilir görünen güçlükler belirginleşebilir.

Yetişkinlerde DEHB Belirtileri Nelerdir?

DEHB her yetişkinde aynı şekilde görülmez. Belirtiler genel olarak dikkatsizlik ve hiperaktivite-dürtüsellik alanlarında değerlendirilir.

1. Dikkat dağınıklığı ve odaklanma güçlüğü

Dikkat güçlükleri yalnızca çevredeki seslerden veya uyaranlardan kolayca etkilenmek anlamına gelmez.

Günlük yaşamda şu örneklerle karşılaşılabilir:

• Bir işe başlamakta veya başladığı işi sürdürmekte zorlanma
• Okunan metinleri tekrar tekrar okuma ihtiyacı
• Toplantılarda konuşulanları takip etmekte güçlük
• Eşyaları sık kaybetme veya önemli işleri unutma
• Aynı anda birçok işe başlayıp tamamlayamama

Önemli bir nokta: DEHB’li bireyler her durumda dikkatlerini sürdürmekte zorlanmaz. İlgi çekici etkinliklerde uzun süre odaklanabilirken daha az ilgi uyandıran görevlerde güçlük yaşayabilirler.

Bu nedenle bir konuya uzun süre odaklanabilmek, tek başına DEHB olasılığını dışlamaz.

2. Erteleme ve zaman yönetimi güçlükleri

Yetişkinlerde DEHB, yürütücü işlevlerle ilişkili güçlükler üzerinden de kendini gösterebilir.

Yürütücü işlevler, planlama, önceliklendirme, görev başlatma, davranışları düzenleme ve hedefe yönelik çabayı sürdürme gibi bilişsel süreçleri kapsar.

Bu alanlarda zorlanan bir birey:

• Yapılması gerekenleri bilmesine rağmen işe başlayamayabilir.
• Bir görevin ne kadar süreceğini tahmin etmekte zorlanabilir.
• Son teslim tarihlerine yaklaşana kadar görevlerini erteleyebilir.
• Günlük sorumluluklarını organize etmekte güçlük yaşayabilir.

Bu deneyimler çevre tarafından isteksizlik veya düzensizlik olarak yorumlanabilir. Ancak güçlüğün arkasındaki bilişsel süreçlerin anlaşılması önemlidir.

3. Hiperaktivite ve içsel huzursuzluk

Yetişkinlerde hiperaktivite her zaman belirgin fiziksel hareketlilik şeklinde görülmez.

Bazı bireylerde sürekli hareket etme ihtiyacı, uzun süre oturmakta zorlanma veya dinlenirken bile zihinsel olarak huzursuz hissetme şeklinde ortaya çıkabilir.

4. Dürtüsellik

Dürtüsellik, kişinin sonuçları yeterince değerlendirmeden harekete geçmesiyle ilişkili olabilir.

Örneğin:

• Konuşmalarda karşıdakinin sözünü kesmek
• Beklemekte zorlanmak
• Aceleci kararlar vermek
• Bir işi tamamlamadan başka bir işe yönelmek

Bu davranışların değerlendirilmesinde sıklığı, sürekliliği ve günlük yaşam üzerindeki etkileri dikkate alınır.

DEHB ve Duygu Düzenleme Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?

DEHB ile ilişkili güçlükler yalnızca dikkat ve organizasyon alanlarında görülmeyebilir.

Bazı yetişkinler:

• Duygularının hızla yoğunlaştığını,
• Hayal kırıklığına karşı daha hassas olduklarını,
• Stresli durumlarda daha çabuk gerildiklerini,
• Duygusal tepkilerinin ardından sakinleşmekte zorlandıklarını ifade edebilir.

Tekrarlayan unutkanlık, erteleme ve sorumlulukları yetiştirememe deneyimleri de zamanla öz eleştiri ve yetersizlik hissini artırabilir.

Bununla birlikte duygu düzenleme güçlükleri DEHB’ye özgü değildir ve temel tanı ölçütleri arasında yer almaz. Bu deneyimlerin diğer psikolojik süreçlerle birlikte değerlendirilmesi gerekir.

Her Dikkat Güçlüğü DEHB Anlamına Gelir mi?

Hayır. Her dikkat güçlüğü DEHB anlamına gelmez.

Dikkat ve bellek süreçleri farklı psikolojik ve fizyolojik etkenlerden etkilenebilir.

Bunlar arasında:

• Kaygı ve yoğun stres
• Depresif belirtiler
• Uyku yetersizliği
• Bazı fiziksel sağlık durumları
• Bazı ilaçların etkileri

yer alabilir.

Örneğin kaygı yaşayan bir birey, dikkatini yaptığı işe yönlendirmek yerine olası olumsuz sonuçlarla ilgili düşüncelere yoğunlaşabilir.

DEHB’de ise güçlükler genellikle çocukluk dönemine uzanan gelişimsel bir örüntü gösterir. Bununla birlikte DEHB ve başka psikolojik durumlar bir arada bulunabilir.

Bu nedenle değerlendirmede belirtilerin ne zaman başladığı, hangi koşullarda ortaya çıktığı ve günlük işlevselliği nasıl etkilediği incelenmelidir.

Yetişkinlerde DEHB Değerlendirmesi Nasıl Yapılır?

Yetişkinlerde DEHB değerlendirmesi, kişinin gelişimsel öyküsünü ve günlük yaşam deneyimlerini kapsayan çok yönlü bir süreçtir.

Değerlendirmede şu alanlar ele alınabilir:

• Çocukluk döneminden itibaren yaşanan belirtiler
• Eğitim ve iş yaşamındaki deneyimler
• Günlük yaşam işlevselliği
• Dikkat ve organizasyonla ilgili güçlükler
• Eşlik edebilecek psikolojik durumlar

Gerektiğinde standartlaştırılmış ölçekler ve bilişsel değerlendirme araçları kullanılabilir.

Nöropsikolojik değerlendirme neden önemlidir?

Nöropsikolojik değerlendirme, bireyin bilişsel işleyişini daha ayrıntılı anlamaya yardımcı olabilir.

Bu kapsamda dikkat, çalışma belleği, işlemleme hızı ve yürütücü işlevler gibi alanlar incelenebilir.

Ancak nöropsikolojik testler tek başına DEHB tanısını doğrulamaz veya dışlamaz. Test performansı, kişinin günlük yaşamda karşılaştığı bütün güçlükleri yansıtmayabilir.

DEHB ile ilişkili belirtilerin değerlendirilmesinde kapsamlı klinik görüşme, gelişimsel öykü ve günlük yaşam işlevselliği birlikte ele alınır. Nöropsikolojik değerlendirme ise gerekli görüldüğünde bireyin bilişsel işleyişine ilişkin tamamlayıcı bilgiler sağlayabilir.

Yetişkinlerde DEHB’ye Yönelik Destek Süreci Nasıl Planlanır?

DEHB’ye yönelik psikolojik destek ve müdahale süreci, bireyin ihtiyaçlarına ve yaşadığı güçlüklerin niteliğine göre farklılaşabilir.

Hangi yaklaşımın uygun olduğu, ilgili uzman tarafından gerçekleştirilen klinik görüşme ve kapsamlı değerlendirme sonrasında belirlenir. Bu süreçte kişinin gelişimsel öyküsü, bilişsel özellikleri, günlük yaşam işlevselliği ve eşlik edebilecek psikolojik güçlükler birlikte ele alınabilir.

Psikolojik destek sürecinde bireyin yaşadığı güçlükleri anlamak, günlük yaşam işlevselliğini desteklemek ve ihtiyaçlarına uygun baş etme stratejileri geliştirmek hedeflenebilir. Sürecin içeriği ve kapsamı bireysel değerlendirme sonucunda şekillenir.

DEHB’de Günlük Yaşamı Kolaylaştırmak İçin Neler Yapılabilir?

Günlük yaşamı destekleyen küçük düzenlemeler, dikkat ve organizasyon güçlüklerinin yönetilmesine yardımcı olabilir.

1. Görevleri küçük adımlara ayırın. “Raporu bitirmeliyim” yerine “İlk paragrafı yazacağım” gibi somut hedefler belirlemek, bir işe başlamayı kolaylaştırabilir.

2. Hatırlatıcılar kullanın. Randevuları ve sorumlulukları yalnızca akılda tutmak yerine takvim ve notlardan yararlanmak, günlük planlamayı destekleyebilir.

3. Dikkat dağıtıcı uyaranları azaltın. Çalışma sırasında gereksiz bildirimleri kapatmak veya çalışma ortamını düzenlemek bazı bireyler için yararlı olabilir.

4. Zamanı görünür hâle getirin. Zamanlayıcı kullanmak, görevlerin süresini planlamak ve geçişler için ek zaman ayırmak zaman yönetimini kolaylaştırabilir.

5. Uyku ve fiziksel aktiviteye önem verin. Düzenli uyku ve kişiye uygun fiziksel aktivite, genel sağlık ve günlük işlevselliği destekleyebilir.

Bu stratejilerin amacı yalnızca daha fazla iş tamamlamak değildir. Bireyin dikkatini, zamanını ve bilişsel kaynaklarını nasıl kullandığını fark etmesi ve günlük yaşamını kendi ihtiyaçlarına uygun şekilde yapılandırabilmesi de önemlidir.

Bu öneriler herkes için aynı şekilde işe yaramayabilir ve profesyonel değerlendirme veya gerekli görülen müdahalelerin yerine geçmez.

DEHB’yi Anlamak: Güçlüklerin Ötesine Bakmak

DEHB çoğunlukla dikkat dağınıklığı, unutkanlık, erteleme ve dürtüsellik gibi güçlükler üzerinden ele alınır. Ancak bireyin bilişsel işleyişini yalnızca zorlandığı alanlarla değerlendirmek, deneyiminin önemli bir bölümünü gözden kaçırmamıza neden olabilir.

DEHB’li bireylerin bilişsel özellikleri, güçlü yönleri ve günlük yaşamda karşılaştıkları güçlükler birbirinden farklılaşabilir.

Bazı bireyler yaratıcılık, özgün fikirler geliştirme, değişen koşullara uyum sağlama veya ilgi duydukları konulara yoğunlaşma gibi özelliklerini güçlü yönleri arasında tanımlayabilir.

Bununla birlikte bu özellikler her DEHB’li bireyde görülmez ve yalnızca DEHB’ye özgü değildir.

Aynı birey, ilgi duyduğu bir alanda uzun süre dikkatini sürdürebilirken günlük sorumluluklarını planlamakta veya tamamlamakta zorlanabilir.

Bu nedenle değerlendirme ve psikolojik destek süreçlerinde yalnızca belirtilere değil, bireyin bilişsel özelliklerine, çevresel koşullarına, güçlü yönlerine ve geliştirdiği baş etme stratejilerine de odaklanmak önemlidir.

Amaç, bireyi yalnızca yaşadığı güçlükler üzerinden tanımlamak değil, kendi işleyişini daha iyi anlamasına ve günlük yaşamını ihtiyaçlarına uygun biçimde düzenlemesine yardımcı olmaktır.

Ne Zaman Bir Uzmana Başvurulmalı?

Dikkat, planlama, zaman yönetimi veya dürtüsellikle ilişkili güçlükler uzun süredir devam ediyor ve iş yaşamınızı, eğitiminizi, ilişkilerinizi ya da günlük sorumluluklarınızı belirgin biçimde etkiliyorsa profesyonel değerlendirme yararlı olabilir.

Özellikle benzer güçlükleri çocukluk döneminden beri yaşadığınızı düşünüyorsanız bunların gelişimsel öykünüzle birlikte ele alınması önemlidir.

Yaşadığınız zorlukların nedenini anlamak, kendinizi yalnızca “dağınık”, “dikkatsiz” veya “yeterince çabalamayan” biri olarak tanımlamanın ötesine geçmenize yardımcı olabilir.

Uzm. Klinik ve Gelişimsel Nöropsikolog Büşra Tosun olarak İzmir Karşıyaka Bostanlı ve İstanbul Beşiktaş’ta yüz yüze, ayrıca çevrimiçi yürüttüğüm çalışmalarda dikkat ve yürütücü işlevlerle ilişkili güçlükleri, bireyin bilişsel ve psikolojik özellikleriyle birlikte ele alıyorum.

Değerlendirme ve psikolojik destek süreçleri hakkında daha fazla bilgi için DEHB ve Dikkat Süreçleri, Nöropsikolojik Değerlendirme ve Yetişkin Psikoterapisi sayfalarını inceleyebilirsiniz.

Sık Sorulan Sorular

Yetişkinlerde DEHB sonradan ortaya çıkar mı?

DEHB nörogelişimsel bir farklılıktır ve belirtileri çocukluk döneminde başlar. Ancak bazı bireylerde belirtiler yetişkinlikte fark edilebilir veya artan sorumluluklarla birlikte daha belirgin hâle gelebilir.

DEHB olan biri uzun süre odaklanabilir mi?

Evet. Bazı DEHB’li bireyler özellikle ilgi duydukları etkinliklerde uzun süre odaklanabilir. Bu durum, başka görevlerde dikkat ve organizasyon güçlüğü yaşamayacakları anlamına gelmez.

Erteleme davranışı DEHB belirtisi midir?

Erteleme davranışı DEHB ile ilişkili olabilir ancak tek başına DEHB belirtisi olarak değerlendirilmez. Kaygı, stres ve başka etkenlerle de ilişkili olabilir.

DEHB yalnızca dikkat testiyle anlaşılır mı?

Hayır. DEHB değerlendirmesinde gelişimsel öykü, klinik belirtiler ve günlük yaşam işlevselliği birlikte ele alınır. Tek bir dikkat testi tanı koymak için yeterli değildir.

Kaynakça

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, tedavi veya kişiye özel psikolojik değerlendirme yerine geçmez. Bireysel ihtiyaçların belirlenmesi için ilgili uzmana başvurulması önerilir.