Bir çocuğun konuyu anlaması, öğrendiğini hatırlaması ve bildiklerini bir görev sırasında kullanması farklı beceriler gerektirir. Bazen aileler bu farkı günlük yaşamda görür: Çocuk anlatılanı anlar, fakat yönergenin bazı adımlarını unutur. Soruyu nasıl çözeceğini bilir, ancak çalışmasını tamamlamakta zorlanır.
Yetişkinler de benzer güçlüklerle karşılaşabilir. Okuduklarını akılda tutmak, işleri sıraya koymak veya birden fazla sorumluluğu takip etmek eskisine göre daha fazla çaba gerektirebilir.
Nöropsikolojik değerlendirme; dikkat, hafıza, öğrenme, dil ve planlama gibi bilişsel becerileri inceleyerek bu güçlükleri anlamaya yardımcı olan bir süreçtir. Görüşmeler, gözlemler ve uygun ölçme araçlarından elde edilen bilgiler birlikte değerlendirilir. Kişinin güçlü olduğu alanlar ve desteğe ihtiyaç duyduğu noktalar ele alınır.
Nöropsikolojik Değerlendirme Hangi Sorulara Cevap Arar?
“Dikkati dağıldığı için mi öğrenemiyor, yoksa öğrendiğini hatırlamakta mı zorlanıyor?”, “Ne yapacağını biliyor ama neden başlayamıyor?”, “Unutkanlık ne zamandır var ve günlük yaşamını ne ölçüde etkiliyor?”
Bu soruların cevabı, yalnızca dışarıdan görülen davranışa bakılarak verilemez. Aynı işi tamamlamakta zorlanan iki kişinin ihtiyaçları birbirinden farklı olabilir. Biri yönergeyi aklında tutmakta, diğeri dikkatini sürdürmekte, bir başkası ise adımları düzenlemekte zorlanabilir.
Nöropsikolojik değerlendirmede başvuru sorusu bu nedenle önemlidir. Değerlendirme, kişinin yaşına, geçmişine ve yaşadığı güçlüğe göre planlanır. Sonuçlar da kişinin günlük yaşamından bağımsız yorumlanmaz.
Hangi Bilişsel Beceriler İncelenir?
Değerlendirmenin kapsamı başvuru nedenine göre değişir. Her kişiye aynı testlerin uygulanması veya bütün becerilerin aynı ayrıntıyla incelenmesi gerekmez.
Dikkatle ilgili çalışmalarda kişinin bir göreve yönelmesi, dikkatini sürdürmesi ve dikkat dağıtıcılar karşısındaki performansı ele alınabilir. Öğrenme ve hafıza değerlendirmesinde yeni bilginin nasıl öğrenildiği, akılda tutulduğu ve daha sonra hatırlandığı incelenir.
Planlama, işe başlama, bilgiyi akılda tutarak kullanma ve gerektiğinde yaklaşımını değiştirme gibi beceriler de değerlendirmeye dâhil edilebilir. Günlük sorumlulukları yürütmemize yardımcı olan bu beceriler, yürütücü işlevler olarak adlandırılır.
Başvuru sorusuna göre dil, görsel-mekânsal beceriler ve işlem hızı gibi alanlar da incelenebilir.
Çocuklarda ve Yetişkinlerde Ne Zaman Gerekebilir?
Çocuklarda dikkat, öğrenme veya günlük sorumluluklarla ilgili tekrarlayan güçlükler değerlendirme için başvuru nedeni olabilir. Aileler bazen çocuğun çok çaba gösterdiğini, buna rağmen bazı görevlerde zorlandığını fark eder. Öğretmenlerden gelen gözlemler de bu ihtiyacı görünür kılabilir.
Başvurunun amacı yalnızca okul başarısını açıklamak değildir. Çocuğun nasıl öğrendiğini, yönergeleri nasıl takip ettiğini ve hangi koşullarda daha rahat çalıştığını anlamak da önemlidir.
Yetişkinlerde unutkanlık, odaklanma, planlama veya işleri takip etme güçlükleri değerlendirilebilir. Özellikle kişinin önceki işleyişine göre bir değişiklik fark etmesi, görüşmede ayrıntılı olarak ele alınır.
Bu yakınmaların nedenleri farklı olabilir. Kişinin gelişim ve sağlık öyküsü, duygusal durumu ve yaşam koşulları sonuçların yorumlanmasına katkı sağlar.
Nöropsikolojik Değerlendirme Zekâ Testi midir?
Nöropsikolojik değerlendirme, tek bir zekâ testinden daha geniş bir süreçtir. Gerektiğinde genel bilişsel becerilere ilişkin ölçümler de kullanılabilir; ancak değerlendirme yalnızca toplam bir puana odaklanmaz.
Önemli olan, kişinin farklı becerilerinin nasıl bir araya geldiğini anlamaktır. Sözel olarak kendini rahat ifade eden bir çocuk, birkaç adımlı bir görevi takip ederken zorlanabilir. Bir yetişkin bilgiyi öğrenebilir, fakat yoğun dikkat dağıtıcıların olduğu bir ortamda onu kullanmakta güçlük yaşayabilir.
Test sonuçları, görüşmelerde paylaşılan bilgiler ve uygulama sırasında yapılan gözlemlerle birlikte ele alınır. Bu bütünlük, puanların kişinin yaşamında ne anlama geldiğini açıklamaya yardımcı olur.
Nöropsikolojik Değerlendirme Nasıl Yapılır?
İlk görüşme: Başvuru nedenini anlamak
Süreç, sizi değerlendirmeye getiren soruların konuşulmasıyla başlar. Güçlüğün ne zaman ortaya çıktığı, hangi durumlarda belirginleştiği ve günlük yaşamı nasıl etkilediği ele alınır.
Çocuklarla yürüttüğüm çalışmalarda öncelikle ebeveynlerden çocuğun gelişimi, okul yaşamı ve günlük alışkanlıkları hakkında bilgi alıyorum. Gerektiğinde, ailenin bilgisi ve onayıyla öğretmenlerden de bilgi alınabiliyor. Varsa önceki değerlendirmeler ve ilgili kayıtlar da bu aşamada incelenebilir.
Uygulama: İhtiyaca uygun yöntemleri belirlemek
İlk görüşmede edinilen bilgiler doğrultusunda değerlendirme planı oluşturulur. Kullanılacak araçlar, kişinin yaşına ve cevap aranan sorulara göre seçilir. Uygulamada sözel sorular, kâğıt-kalem görevleri veya bilgisayar üzerinden yürütülen çalışmalar kullanılabilir.
Görüşmelerin sayısı ve düzeni herkes için aynı değildir. Sürecin kapsamı, kişinin ihtiyaçları ve uygulama koşulları doğrultusunda belirlenir.
Yorumlama: Sonuçları günlük yaşamla ilişkilendirmek
Değerlendirmede elde edilen puanlar tek başına ele alınmaz. Kişinin göreve nasıl yaklaştığı, yönergeleri nasıl takip ettiği ve zorlandığında nasıl ilerlediği de önemlidir.
Örneğin bir görevi yavaş tamamlamak farklı nedenlerle ilişkili olabilir. Kişi dikkatini sürdürmekte zorlanmış, yönergeyi yeniden anlamaya çalışmış veya yanıtını dikkatle kontrol etmiş olabilir. Bu ayrımı yapabilmek için uygulama sırasındaki gözlemlere ve diğer bilgilere ihtiyaç vardır.
Geri bildirim: Bulguları ve önerileri paylaşmak
Değerlendirme sonrasında bulgular, başvuru sorusuyla ilişkili biçimde açıklanır. Güçlü alanlar, zorlanılan noktalar ve günlük yaşamda yararlanılabilecek öneriler konuşulur. Yazılı rapor hazırlanması, değerlendirmenin amacı, kapsamı ve kişinin ihtiyaçları doğrultusunda uzman tarafından planlanır.
Geri bildirim görüşmesinde sorulara yer verilmesi önemlidir. Sonuçların anlaşılması, önerilerin günlük yaşama nasıl uyarlanabileceğinin konuşulmasını da kolaylaştırır.
Değerlendirmeye Gelmeden Önce Nasıl Hazırlanmalısınız?
Değerlendirme için test sorularına çalışmanız veya çocuğunuzu benzer sorularla hazırlamanız gerekmez. Önceden edinilen test deneyimi, sonuçların yorumlanmasını etkileyebilir.
Varsa önceki değerlendirme sonuçlarını ve ilgili kayıtları yanınızda bulundurabilirsiniz. Kullanılan ilaçları, uyku düzenini ve sağlıkla ilgili bilgileri uzmanla paylaşmanız önemlidir. İlaçlarda kendi kararınızla değişiklik yapmayın. Gözlük veya işitme cihazı kullanılıyorsa bunları da yanınızda getirin.
Sizi düşündüren durumları birkaç örnekle not etmek yararlı olabilir. “Çok unutkan” yerine “Bir işi yaparken sonraki adımı unutuyor” demek, yaşanan güçlüğü daha açık anlatır.
Çocuğunuza görüşmeyi anlatırken kısa bir açıklama yeterlidir: “Bazı sorular ve etkinlikler yapacaksınız. Hangi işlerde rahat olduğunu, hangilerinde yardıma ihtiyaç duyduğunu anlamaya çalışacağız.”
Nöropsikolojik Değerlendirme Online Yapılabilir mi?
Görüşmenin çevrimiçi yapılabilmesi, bütün testlerin uzaktan uygulanabileceği anlamına gelmez. Uygulama biçimi, kullanılacak aracın koşullarına ve kişinin ihtiyaçlarına göre belirlenir.
Ön görüşme ve geri bildirim uygun durumlarda çevrimiçi planlanabilir. Test uygulamasının nasıl yürütüleceği ise değerlendirme planı oluşturulurken açıklanır.
Değerlendirme Sonuçları Nasıl Kullanılır?
Sonuçlar, kişinin bilişsel becerilerini daha ayrıntılı anlamaya ve ihtiyaçlarına uygun öneriler geliştirmeye yardımcı olabilir. Okul, iş veya günlük yaşamda yapılabilecek düzenlemelere yol gösterebilir.
Bir çocuk için yönergelerin daha kısa adımlarla verilmesi üzerinde durulabilir. Başka bir kişi için işleri planlama veya öğrenilen bilgiyi hatırlama konusunda destek gerekebilir. Önerilerin, kişinin yaşamına ve mevcut koşullarına uygun olması önemlidir.
Nöropsikolojik değerlendirme kişiyi bir puanla tanımlamak için yapılmaz. Bulgular, kişinin yaşadığı güçlüğü anlamaya ve sonraki adımları daha bilinçli planlamaya hizmet eder.
Karşıyaka Bostanlı’da Nöropsikolojik Değerlendirme
Karşıyaka Bostanlı’daki Help Psikoloji’de yürüttüğüm çalışmalarda değerlendirme planını, başvuru nedeni ve kişinin ihtiyaçları doğrultusunda oluşturuyorum. Bilişsel becerileri gelişimsel özellikler, duygusal deneyimler ve günlük yaşam koşullarıyla birlikte ele alıyorum.
Sürecin kapsamı hakkında Nöropsikolojik Değerlendirme sayfasından bilgi alabilirsiniz. Dikkatle ilgili başvurular için DEHB ve Dikkat Süreçleri sayfasını da inceleyebilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, tedavi veya kişiye özel psikolojik değerlendirme yerine geçmez. Bireysel ihtiyaçların belirlenmesi için ilgili uzmana başvurulması önerilir.