Bebeğinizle konuşurken gözlerinize bakmadığını, adını söylediğinizde dönmediğini ya da gösterdiğiniz oyuncağa ilgi duymadığını fark edebilirsiniz. Bu gözlemler pek çok ebeveynin aklına aynı soruyu getirir: “Acaba otizm olabilir mi?”
Bu soruyu sormak endişe verici olabilir; ancak erken dönemde sorulması çocuk için çok değerlidir. Bu yazıda göz temasının gelişimdeki yerini, otizm açısından hangi belirtilere birlikte bakıldığını ve ne zaman değerlendirme gerektiğini anlatıyorum.
Göz Teması Tek Başına Bir Ölçüt Değildir
Bazı çocuklar doğası gereği daha çekingendir; yeni insanlarla göz göze gelmekten kaçınabilir. Yorgunken, bir şeye yoğunlaşmışken ya da ekrana bakarken göz teması azalabilir. Bu nedenle göz temasının az olması tek başına otizm anlamına gelmez.
Önemli olan, göz temasının iletişim için kullanılıp kullanılmadığıdır. Çocuk ilgisini çeken bir şeyi size göstermek için önce nesneye, sonra size bakıyor mu? Bir şey istediğinde yüzünüze bakarak sizinle iletişim kuruyor mu? Bu beceriye ortak dikkat denir ve otizm açısından göz temasından daha anlamlı bir göstergedir.
Birlikte Değerlendirilen Erken Belirtiler
Otizm spektrumu sosyal iletişim ve etkileşimdeki farklılıklar ile tekrarlayıcı davranışlar ve sınırlı ilgilerle tanımlanır. Erken dönemde aşağıdaki gözlemler dikkat gerektirir:
- 12 aya kadar adına tutarlı biçimde tepki vermemesi
- 12 aya kadar el sallama, işaret etme gibi jestleri kullanmaması
- İlgisini çeken şeyleri size göstermek için paylaşmaması
- Sosyal gülümsemenin az olması, yüz ifadelerinin sınırlı kalması
- Oyuncaklarla oynamak yerine onları dizmesi, döndürmesi ya da hep aynı şekilde kullanması
- Ellerini çırpma, sallanma, parmak ucunda yürüme gibi tekrarlayıcı hareketler
- Seslere, dokunmaya ya da dokulara karşı belirgin hassasiyet veya ilgisizlik
- Rutinlerdeki küçük değişikliklere karşı yoğun tepki
Bunların yanında dil gelişimi de önemlidir. 16 aya kadar tek kelime kullanmaması ya da 24 aya kadar kendiliğinden iki kelimeyi birleştirmemesi değerlendirme gerektiren durumlar arasındadır.
Her yaşta dikkat edilmesi gereken bir durum daha vardır: Edinilmiş becerilerin kaybı. Daha önce kullandığı kelimeleri kullanmayı bırakan ya da sosyal ilgisi azalan bir çocuk için vakit kaybetmeden bir uzmana başvurulmalıdır.
Bu Belirtiler Kesin Bir Sonuç Değildir
Yukarıdaki maddelerden bir ya da ikisinin görülmesi otizm olduğu anlamına gelmez. İşitme sorunları, dil gelişiminde gecikme, mizaç özellikleri ya da çevresel koşullar benzer görünümlere yol açabilir. İşitme sorunları göz ardı edilmemesi gereken önemli bir nedendir; adına tepki vermeyen bir çocukta işitme testi de yapılmalıdır.
Bu nedenle tek bir davranışa değil, çocuğun bütün gelişim tablosuna bakmak gerekir. Belirtilerin ne zamandır devam ettiği, farklı ortamlarda görülüp görülmediği ve çocuğun günlük yaşamını nasıl etkilediği birlikte değerlendirilir.
Ne Zaman Değerlendirme İstemelisiniz?
İçinizde bir soru işareti varsa beklemenize gerek yok. “Biraz daha büyüsün, açılır” yaklaşımı bazı çocuklar için doğru olabilir; ama otizm söz konusu olduğunda erken dönemde başlanan destek, gelişim açısından büyük fark yaratabilir.
Değerlendirme sürecinde önce ailenin gözlemleri ve çocuğun gelişim öyküsü ayrıntılı olarak alınır. Ardından çocuğun iletişim, oyun, dil ve sosyal becerileri yaşa uygun araçlarla incelenir. Gerekli durumlarda çocuk psikiyatrisi ile iş birliği önerilir; otizm spektrum bozukluğu tanısı çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından konur.
Değerlendirmeye gelirken çocuğunuzun evdeki davranışlarını gösteren kısa videolar ve gözlemlerinizi not ettiğiniz bir liste getirmeniz faydalı olur. Kliniğe gelen çocuklar yeni ortamda farklı davranabilir; evden gelen gözlemler tabloyu tamamlar.
Evde Neler Yapabilirsiniz?
Değerlendirmeyi beklerken de çocuğunuzun iletişimini destekleyebilirsiniz:
- Onun ilgisini çeken oyuna katılın; yönlendirmek yerine onu takip edin.
- Yüzünüzü onun göz hizasına getirin; konuşurken yere çömelin ya da yere oturun.
- Kısa ve basit cümleler kullanın; yaptığı şeyi sözcüklerle anlatın: “Topu attın!”
- Bir şeyi isterken ona fırsat tanıyın; ihtiyacını tahmin edip hemen karşılamak yerine kısa bir süre bekleyin.
- Ekran süresini sınırlayıp yüz yüze oyun zamanını artırın.
Son Söz
Göz temasıyla ilgili bir endişe, çocuğunuzu daha yakından tanımak için bir fırsattır. Sonuç ne olursa olsun, erken yapılan bir değerlendirme ailelere belirsizlik yerine yol haritası sunar.
Karşıyaka Bostanlı’da çocukların gelişimsel değerlendirmesini ve aile rehberliğini yürütüyorum. Ayrıntılar için Otizm Spektrumu ve Gelişimsel Değerlendirme sayfalarına göz atabilir, görüşme için randevu formunu kullanabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, tedavi veya kişiye özel değerlendirme yerine geçmez. Otizm spektrum bozukluğu tanısı çocuk ve ergen psikiyatristi tarafından konur.