Çocuğunuz ödevini yapmak için masaya oturuyor ama kısa süre sonra başka bir şeyle ilgilenmeye başlıyor. Söylediklerinizi anladığını düşünüyorsunuz; birkaç dakika sonra ne yapacağını yeniden soruyor. Bir gün rahatlıkla tamamladığı işi ertesi gün bitiremiyor.
Siz de bunun nedenini anlamaya çalışıyorsunuz: “İstemiyor mu, zorlanıyor mu? Yaşına göre olağan mı, değerlendirme gerekir mi?”
Bu soruların tek bir davranışa bakılarak verilebilecek bir cevabı yok. Her dalgınlık ya da hareketlilik DEHB anlamına gelmez. Davranışın ne kadar süredir devam ettiği, nerelerde görüldüğü ve çocuğun yaşamını nasıl etkilediği önemlidir. DEHB değerlendirmesi de bu nedenle bir testten veya kısa bir gözlemden ibaret değildir.
DEHB’de Çocuk Neden Zorlanır?
DEHB, dikkati ve davranışları düzenleme konusunda güçlüklerin görülebildiği nörogelişimsel bir farklılıktır. Bazı çocuklarda dalgınlık ve unutkanlık daha belirgindir. Bazılarında hareketlilik, bekleyememe veya düşünmeden harekete geçme dikkat çeker. Bunlar aynı çocukta birlikte de görülebilir.
Dikkati düzenlemek; bir işe odaklanmanın yanında, o işi sürdürmeyi, dikkat dağıldığında geri dönmeyi ve zamanı geldiğinde başka bir işe geçmeyi de içerir. Çocuk bu adımların bazılarında zorlanabilir.
Bu yüzden sevdiği bir etkinlikle uzun süre ilgilenmesi, başka alanlarda dikkat güçlüğü yaşamadığını göstermez. İlgi çekici bir etkinlikte veya bir yetişkinin bire bir desteğiyle daha rahat ilerleyebilir. Uzun, tekrarlı ya da daha az ilgi duyduğu görevlerde ise güçlükleri belirginleşebilir. Burada çocuğun neyi yapabildiği kadar, hangi koşullarda yapabildiği de önemlidir.
Günlük Yaşamda Neler Fark Edilebilir?
Dikkatle ilgili güçlükler bazen “Söylediğimi dinlemiyor” diye yorumlanır. Oysa çocuk dinlemiş, fakat yönergenin bir bölümünü unutmuş olabilir. “Çantanı hazırla, dişlerini fırçala, sonra yanıma gel” dediğinizde ilk adımı yapıp diğerlerini atlayabilir.
Bazı çocuklar sorunun çözümünü bildiği hâlde bir ayrıntıyı kaçırır. Bazıları başladığı işin ortasında ne yapacağını unutur. Eşyalarını kaybetmek, gereken malzemeleri yanında getirmemek ve uzun görevleri tamamlamakta zorlanmak da görülebilir.
Hareketlilik ve dürtüsellik ise farklı biçimlerde ortaya çıkabilir. Çocuk oturması beklenen anlarda sık sık kalkabilir, başkalarının sözünü kesebilir veya soru bitmeden cevap verebilir. Oyunda sırasını beklemek, bir isteğini ertelemek ya da ilk tepkisini durdurmak zor gelebilir.
Bu davranışların her biri çocuklukta zaman zaman görülebilir. Değerlendirmede önemli olan, ne kadar sık yaşandıkları ve çocuğun günlük yaşamında ne ölçüde güçlük yarattıklarıdır.
Ne Yapacağını Bilmek, Her Zaman Yapabilmek Anlamına Gelmez
Bir ödevi tamamlamak için konuyu bilmenin yanında pek çok beceri gerekir. Çocuk malzemelerini hazırlamalı, işe başlamalı, yönergeyi aklında tutmalı, dikkatini sürdürmeli ve bitirdiğinde kontrol etmelidir.
Bu adımları yönetmemize yardımcı olan becerilere yürütücü işlevler denir. Bilgiyi kısa süreliğine akılda tutmak, ilk tepkiyi durdurabilmek ve değişen bir kurala uyum sağlamak bunlar arasındadır.
Çocuk kuralı biliyor olabilir ama gereken anda uygulamakta zorlanabilir. Örneğin söz kesmemesi gerektiğini bilmesine rağmen bekleyemeyebilir. Çantasını nasıl hazırlayacağını biliyor olsa da bütün adımları hatırlayarak tamamlayamayabilir.
DEHB’de bu alanlarda güçlükler görülebilir; ancak her çocuğun zorlandığı alan aynı değildir. Araştırmalar da çocuklar arasında farklı yürütücü işlev örüntüleri bulunduğunu göstermektedir. Dolayısıyla yalnızca “Daha dikkatli ol” demek yeterli olmayabilir. Çocuğun hangi adımda zorlandığını anlamak, ona nasıl yardımcı olunacağını belirlemeyi kolaylaştırır.
Duygularını Düzenlemekte de Zorlanabilir mi?
Bazı çocuklar kaybettiklerinde, hata yaptıklarında veya istedikleri bir şey olmadığında çok yoğun tepki verir. Duyguları hızla yükselir; sakinleşmeleri daha uzun sürebilir.
Duygu düzenleme güçlükleri DEHB’ye eşlik edebilir. Fakat çabuk öfkelenmek, ağlamak veya hayal kırıklığına tahammül etmekte zorlanmak tek başına DEHB göstergesi değildir. Bu tepkilerin ne zaman ortaya çıktığı ve başka nelerle ilişkili olduğu da incelenmelidir.
Çocuğun yaşadıklarını kendi ağzından dinlemek burada önemlidir. Yetişkinlerin “Yine yapmadı” diye gördüğü bir durumu çocuk “Unuttum”, “Nereden başlayacağımı bilemedim” veya “Yanlış yapmaktan korktum” şeklinde anlatabilir.
Değerlendirmede çocuğun duygularına ve kendisi hakkındaki düşüncelerine de yer verilir. Güçlüklerinin yanında rahat ilerlediği alanları görmek, onu daha iyi anlamamızı sağlar.
Yaşına Uygun Bir Davranış mı, DEHB mi?
Çocukların bekleme, planlama ve dikkatlerini sürdürme becerileri yaşla birlikte gelişir. Küçük bir çocuktan daha büyük bir çocukla aynı süre oturmasını veya aynı biçimde sorumluluk almasını bekleyemeyiz.
DEHB değerlendirmesinde belirtilerin en az altı aydır sürmesi, gelişim düzeyiyle uyumsuz olması, iki veya daha fazla ortamda görülmesi ve günlük yaşamı olumsuz etkilemesi gibi ölçütler ele alınır. Belirtilerin bir kısmının 12 yaşından önce başlamış olması da aranır.
Bu ölçütler, ailelerin evde tanı koyması için hazırlanmış bir liste değildir. Destek istemek için altı ay beklemek gerekmez. Çocuğunuz zorlanıyorsa, bunun nedenini anlamak için daha erken başvurabilirsiniz.
Dikkat Güçlüğünün Başka Nedenleri Olabilir mi?
Evet. Uyku sorunları, kaygı, öğrenme güçlükleri ve görme ve işitme sorunları gibi başka sağlık durumları da dikkatle ilgili benzer belirtilere yol açabilir. Bunlar DEHB ile birlikte de bulunabilir.
Bu nedenle çocuğun yalnızca ödev başındaki davranışına bakılmaz. Uykusu, gelişimi, okul deneyimleri, duyguları ve yaşamındaki değişiklikler de ele alınır. Uzun zamandır devam eden bir güçlükle yakın zamanda başlayan bir değişiklik aynı şekilde değerlendirilmez.
Ebeveynlerin ve öğretmenlerin gözlemleri önemlidir. Çocuğun kendi anlatımı da bu bilgileri tamamlar.
Değerlendirme Süreci Nasıl İlerler?
DEHB’yi tek başına kesin olarak gösteren bir test yoktur. Görüşmeler, gelişim öyküsü, farklı ortamlardan alınan bilgiler ve gerektiğinde kullanılan değerlendirme araçları birlikte yorumlanır.
DEHB tanısı çocuk ve ergen psikiyatrisi uzmanı tarafından konur. Nöropsikolojik değerlendirme, bu sürece çocuğun bilişsel ve duygusal profilini ayrıntılandırarak katkı sağlar.
Çocuklarla yürüttüğüm süreçte önce ebeveynlerden çocuğun gelişimi, günlük yaşamı ve başvuru nedeni hakkında bilgi alıyorum. Sonraki görüşmeleri çocuğun ve ailenin ihtiyaçlarına göre planlıyorum. Gerektiğinde, ailenin bilgisi ve onayıyla öğretmenlerden de bilgi alıyorum.
Nöropsikolojik değerlendirmede dikkat ve diğer bilişsel becerileri, çocuğun duygusal ve gelişimsel özellikleriyle birlikte ele alıyorum. Kullanılacak yöntemler başvuru nedenine göre belirleniyor. Amaç, çocuğun nasıl öğrendiğini, nerelerde zorlandığını ve hangi desteğe ihtiyaç duyduğunu daha ayrıntılı anlamak.
Ne Zaman Başvurmalısınız?
Yaşanan güçlükler çocuğun öğrenmesini, arkadaşlıklarını, aile ilişkilerini veya günlük sorumluluklarını etkiliyorsa değerlendirme için başvurabilirsiniz. Ödevlerin sürekli çatışmaya dönüşmesi, okuldan benzer geri bildirimlerin gelmesi ya da çocuğun kendisi hakkında “Ben yapamıyorum” demeye başlaması da bu güçlükleri ele almak için neden olabilir.
Başvuru öncesinde gözlemlerinizi somut örneklerle not etmeniz yararlı olur. “Çok dikkatsiz” yerine “Ödevin yönergesini okuyor ama ikinci adımı atlıyor” demek, zorlandığı noktayı daha açık gösterir. Hangi durumlarda daha rahat ilerlediğini de ekleyebilirsiniz.
Çocuğunuzla ilgili bütün cevapları bilerek gelmeniz gerekmez. Sizi düşündüren durumları paylaşmanız, değerlendirmeye başlamak için yeterlidir.
Karşıyaka Bostanlı’da yürüttüğüm çalışmaların kapsamını DEHB ve Dikkat Süreçleri ile Nöropsikolojik Değerlendirme sayfalarında bulabilirsiniz. Görüşme planlamak veya soru sormak için İletişim sayfasından bana ulaşabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, tedavi veya kişiye özel psikolojik değerlendirme yerine geçmez. Bireysel ihtiyaçların belirlenmesi için ilgili uzmana başvurulması önerilir.