Parktan ayrılma zamanı gelmiştir ama çocuğunuz bir kez daha kaymak ister. Önce rica eder, sonra itiraz eder, ardından ağlamaya başlar. Birkaç dakika önce birlikte keyifle oynarken şimdi kendinizi bir tartışmanın içinde bulursunuz. Eve dönmeniz gerektiğini bilirsiniz; yine de onu bu kadar üzmek istemezsiniz.
Sınır koymanın zor tarafı çoğu zaman “hayır” demek değil, o “hayır”ın ardından gelen duyguyla karşılaşmaktır. Çocuğun hayal kırıklığını görmek ebeveyni de zorlar. Bazen karardan vazgeçilir, bazen ses yükselir. Sonrasında ise aynı soru akla gelir: “Bunu başka türlü yapabilir miydim?”
Çocuğunuzla yakın bir ilişki kurmak, hiç anlaşmazlık yaşamamak anlamına gelmez. Onun isteğini anlayabilir, üzülmesine yer verebilir ve aynı zamanda gerekli bir sınırı koruyabilirsiniz. Çocuk, istediği olmadığında da sizinle ilişkisinin devam ettiğini deneyimleyebilir.
Sınır Koyarken Çocuğun Neye İhtiyacı Var?
Çocuklar beklemeyi, bir isteği ertelemeyi ve hayal kırıklığıyla baş etmeyi zaman içinde öğrenir. Özellikle küçük yaşlarda bunları tek başlarına yapmalarını beklemek gerçekçi olmayabilir.
Parktan ayrılmak istemeyen bir çocuk, eve dönülmesi gerektiğini duymuş olabilir. Fakat bunu bilmesi, oyunu bırakmasının kolay olduğu anlamına gelmez. O anda hem ne olacağını söyleyen bir yetişkine hem de zorlanmasını anlayan birine ihtiyaç duyabilir.
“Oynamaya devam etmek istiyorsun. Şimdi eve dönme zamanı. Ayakkabılarını giymene yardım edeyim.”
Bu cümle çocuğu hemen sakinleştirmeyebilir. Sınırın işe yarayıp yaramadığını yalnızca ağlamanın bitmesiyle ölçmemek gerekir. Çocuk, kararın değişmediğini ve bu kararla karşılaşırken yalnız bırakılmadığını görür.
Çocuğun işaretlerini fark eden ve ihtiyaçlarına karşılık veren ilişkiler, gelişimi için önemli bir dayanak oluşturur. Bu karşılıklılık, zorlanılan anlarda da önemlidir.
Duygusunu Anlamak, Kararı Değiştirmek Zorunda Olmak mı?
Bazen ebeveynler, çocuğun duygusunu kabul ettiklerinde sınırı kaybedeceklerini düşünür. “Seni anlıyorum dersem istediğini yapmam gerekir” gibi hissedebilirler.
Oysa “Bu oyuncağı çok istedin” demek, oyuncağı almak demek değildir. Çocuğun yaşadığını fark ettiğinizi gösterir. Ardından kararınızı söyleyebilirsiniz: “Bu oyuncağı çok beğendin. Bugün oyuncak almayacağız.”
Çocuk ağlayabilir veya size kızabilir. Her itirazı ortadan kaldıracak doğru bir cümle bulmaya çalışmak, ebeveyni de yorabilir. Açıkça konuşmak, kararın gerekçesini yaşına uygun biçimde anlatmak ve aynı tartışmayı uzatmadan yanında kalmak yeterli olabilir.
Duygulara yer açmak ile davranışa sınır koymak birlikte mümkündür. Çocuk öfkelenebilir; fakat vurmasına izin verilmez. Amerikan Pediatri Akademisi de açık sınırlar, yaşa uygun beklentiler ve duyguları ifade etmeye yardımcı olan yaklaşımları önerir.
Vurduğunda veya Eşyaları Fırlattığında
Böyle bir anda öncelik güvenliği sağlamaktır. Çocuğun neden bu kadar öfkelendiğini uzun uzun konuşmak için önce sakinleşmeye ihtiyaç olabilir.
“Kızdın. Bana vurmana izin vermeyeceğim.”
Gerektiğinde araya mesafe koyabilir, fırlatılan eşyayı güvenli biçimde kaldırabilirsiniz. Çocuğun duygusunu anlamaya çalışmanız, kendinizin veya başka birinin zarar görmesine izin vermenizi gerektirmez.
Sakinleştikten sonra konuşmaya dönebilirsiniz: “Oyuncağını kardeşin alınca çok kızdın. Bir dahaki sefere ne yapabiliriz?” Küçük bir çocuk için seçenekleri sizin göstermeniz gerekebilir. Yardım istemeyi, uzaklaşmayı veya “Henüz bitirmedim” demeyi birlikte deneyebilirsiniz.
Her “Hayır” Gerekli mi?
Sınır koymayı konuşurken, neye sınır koyduğumuzu da düşünmek gerekir. Güvenlik, başkasına zarar verme veya aile yaşamının temel düzeniyle ilgili konularda yetişkinin sorumluluk alması gerekir. Ancak her farklı tercih bir mücadeleye dönüşmek zorunda değildir.
Çocuğun seçtiği kıyafet, oyuncağını farklı kullanması veya bir işi sizin düşündüğünüz sırayla yapmaması her zaman müdahale gerektirmeyebilir. Kendinize “Burada korumam gereken ne var?” diye sorabilirsiniz. Bazen gerçekten gerekli bir sınır vardır. Bazen de kendi alışkanlığımızı kural gibi sunuyor olabiliriz.
Beklentinin çocuğun yapabileceği bir şey olması da önemlidir. “Odanı topla” yönergesi küçük bir çocuk için fazla geniş olabilir. “Önce arabaları bu kutuya koyalım” demek, ne yapacağını anlamasını kolaylaştırır. Henüz yapamadığı bir şeyi tekrar tekrar istemek, her iki tarafın da zorlanmasına neden olabilir.
Tutarlılık Ne Demek?
Tutarlılık, bir kez söylenen kararın hiçbir koşulda değişmemesi değildir. Çocuğun temel beklentileri anlayabilmesi ve sizin yaklaşımınızı mümkün olduğunca öngörebilmesidir.
Bir gün gülerek karşılanan bir davranışa ertesi gün sert tepki verilmesi, çocuğun neye göre hareket edeceğini anlamasını zorlaştırabilir. Bu nedenle evdeki temel sınırları yetişkinlerin kendi aralarında konuşması yararlıdır.
Bununla birlikte koşullar değişebilir. Çocuk hastadır, çok yorulmuştur veya beklenti ona ağır gelmiştir. Böyle bir durumda kararı gözden geçirebilirsiniz: “Çok yorulduğunu fark ettim. Bu işi yarın tamamlayacağız.”
Kararı neden değiştirdiğinizi anlatmak, esnekliği anlaşılır hâle getirir. Sırf geri adım atmamak için uygun olmayan bir beklentiyi sürdürmek gerekmez.
Çocuğum Bana Kızdığında Bağımız Zarar Görür mü?
“Seni sevmiyorum” veya “Sen kötü bir annesin” gibi sözler ebeveyni incitebilir. Çocuğunuzun size kızmasına dayanmak, özellikle yorucu bir günün sonunda kolay olmayabilir.
O anda sevginizi kanıtlamaya veya ondan sizi sevdiğini söylemesini istemeye gerek yoktur. Konuşmayı yaşanan duruma yakın tutabilirsiniz:
“Bana kızdın. Ekranı kapatmak istemiyorsun. Bugünlük süre bitti.”
Sarılmak istiyorsa yakınlık kurabilirsiniz. İstemiyorsa biraz alan tanıyabilirsiniz. Yakınlığı yalnızca istediğiniz gibi davrandığında sunulan bir ödüle çevirmemek önemlidir.
Sınırla karşılaşmak çocuğu üzebilir. Fakat üzülmesi ile ilişkide güvensiz bırakılması aynı şey değildir. Nasıl konuşulduğu, korkutulup korkutulmadığı ve sonrasında ilişkiye nasıl dönüldüğü önem taşır.
Sesimi Yükselttiysem Ne Yapmalıyım?
Ebeveynler de yorulur, sabırsızlanır ve bazen istemedikleri şekilde davranır. Böyle bir anın ardından hiçbir şey olmamış gibi devam etmek yerine konuşmaya geri dönebilirsiniz.
“Az önce sana bağırdım. Bu doğru değildi, özür dilerim. Oyuncakları fırlatmaman gerekiyor. Bunu bağırmadan söylemeliydim.”
Özür dilemek, koyduğunuz sınırı kaldırmaz. Kendi davranışınızın sorumluluğunu almanıza olanak verir. “Sen beni kızdırdığın için bağırdım” demek ise bu sorumluluğu çocuğa bırakır.
Bu anlar sıklaşıyorsa yalnızca çocuğun davranışını değil, sizin yükünüzü de düşünmek gerekir. Dinlenmeye, destek almaya veya zor saatlerde başka bir düzen kurmaya ihtiyaç duyabilirsiniz.
Ne Zaman Ebeveyn Danışmanlığı Alınabilir?
Sınır koymak çoğu gün uzun tartışmalara dönüşüyorsa veya aynı olayın sonunda kendinizi sürekli çaresiz ve suçlu hissediyorsanız destek alabilirsiniz. Başvurmak için büyük bir sorun yaşanmasını beklemek gerekmez.
Ebeveyn danışmanlığında çocuğun gelişimini, duygusal ihtiyaçlarını ve aile içindeki ilişkileri birlikte ele alıyorum. Hangi anlarda zorlanıldığını, çocuğun neye ihtiyaç duyduğunu ve ebeveynin nasıl karşılık verdiğini anlamaya çalışıyoruz. Ailenin günlük yaşamına uygun yolları birlikte geliştiriyoruz.
Karşıyaka Bostanlı’da yüz yüze ve çevrimiçi yürüttüğüm görüşmelerin kapsamını Ebeveyn Danışmanlığı sayfasında bulabilirsiniz.
Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır. Tanı, tedavi veya kişiye özel psikolojik değerlendirme yerine geçmez. Bireysel ihtiyaçların belirlenmesi için ilgili uzmana başvurulması önerilir.